ՆԻԿՈԼ ԱՂԲԱԼԵԱՆԸ ԵՒ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ, 2005

ՆԻԿՈԼ ԱՂԲԱԼԵԱՆԸ ԵՒ ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ


Սփիւռքում եւ մասնաւորապէս այս գիտաժողովում արծարծուած հարցերը Աղբալեանի գրականութեան ըմբռնման եւ գրական ամբողջական պատմութեան ներածութեան գնահատութեան առիթով միատարր չեն եղել եւ այսօր էլ միատարր չեն։ Անվիճելի է, որ Աղբալեանը գիտակ է հայ հին գրականութեան պատմական զարգացումներին, ինչի առումով կարելի է ծառայութեան, նուիրումի երկու երախտագէտ անուններ կողք կողքի տեսնել իբրեւ տարբեր սկիզբների, համակարգերի կրողների, անվիճելի է Իսահակեանի, Տէրեանի, Չարենցի, Զօրեանի, Ժագ Յակոբեանի գրապատմական դերի կռահման բացառիկ շնորհը, որ ցուցաբերում է Աղբալեանը, եւ այս առումով նա մրցակից չունեցող իւրատեսակ ախոյեան է համահայկական չափանիշներով։

Սակայն անվիճելի է նաեւ, որ գրադատ Աղբալեանի հայեացքը ինչ-որ առեղծուածային կէսկատարութիւն ունի, որի բացատրութեան ակունքներին մենք դեռ չենք հասնում։ Յիրաւի, մենք կանգնած ենք իր իսկ բացած թնճուկի առջեւ։ Վաւերական, նախընթաց դարավերջից արդէն պատրաստաբան եւ անառարկելի հեղինակութիւն դարձած, զտարիւն քննադատը, որ «Վերնատան» հիմնաքարերից էր, որի գրական ճանաչողական հայեացքի տակ է ձեւաւորուել Սփիւռքի գրականութիւնը, առանձնապէս չի անրադարձել շարժման հիմնախնդիրներին, ստեղծագործական կամ գեղագիտական օրինաչափութիւններին, հեռանկարներին։ Մ. Իշխանի մօտ հարցադրումն աւելի քան սրուած է եւ բնութագրումը հասնում է ամլութեան որակումի՝ «Մեր սերունդը երբ իր աչքերը բացաւ հայ գրականութեան անդաստանին վրայ, Աղբալեան դադրած էր արդէն քննադատութեան ածուն մշակելէ»։ Ուրեմն իսկապէս ինչո՞ւ, չէ՞ որ վաղ շրջանից նրա գիտական հետաքրքրութիւններում ժամանակի գրականութիւնը կենտրոնական տեղում էր եւ անմիջական էր լինում գրողի արձագանգը։

Կան հարցի շուրջ մէկից աւելի տարբեր հիմնաւորումներ։ Նախ, գրական նիւթի հանդէպ գիտական ճշգրիտ քննութեան ձգտումը, որ արդիւնք էր, ինչպէս նշում է իր կրտսեր բարեկամ Մուշեղ Իշխանը, «հիւանդագին բծախնդրութեան»,«հեղինակ մը վերլուծելու համար իր կրած քաղցր տառապանքի»։ «Առ հասարակ ան գիտէր շատ սուղ գնահատել գրողին առաքելութիւնը, բայց մանաւանդ քննադատի մասին իր ունեցած ըմբռնումը վեր կը մնար ընթացիկ մտահոգութիւններէ»։ Նրա մօտեցումները զերծ էին հապճեպ ոգեւորութիւնից։
Երկրորդ, գրաքննադատի իր դերակատարութիւնը 20-30-ական թթ. էական փոփոխութիւններ է կրում. վառ տպաւորութիւնը այլեւս խթան լինել չի կարող, այն իր տեղը զիջում է ուսումնասիրողի ճգնումին։ Աղբալեանը գնահատում է գրողին եւ նրա երկը պատմահամեմատական արժէքների խաչաձեւ հանգոյցներում, այսօրիկ հայեացքից խելամտօրէն խուսափում է գրականագէտը։ Գրախօսութեան ժանրի երբեմնի վարպետը գրականագէտի սահմանումի եռանիստ պահանջն է դնում իր եւ առ հասարակ գրականութեան պատմութեամբ լրջօրէն զբաղուողի առջեւ՝ երկ, հեղինակ միջավայր:

Եւ երրորդ, Ն. Աղբալեանը Սփիւռքի խայտաբղետ, տարաժխոր գրական արտադրութիւններում չի տեսնում ներքին միասնութիւն, այն ինչ ամբողջացնում է գրական շարժումը, այն ինչ պատմութեան ուրուագիծ կարող է դառնալ։ Տարաշխարհիկ գրական դէմքեր, ինքնատիպ անհատականութիւններ նա տեսնում է, սակայն տարաշխարհիկ գրականութիւնը մտերմօրէն չի խօսում իր սրտին։ «Յաճախ է պատահում, - գրում է Աղբալեանը, - որ փոխանակ գրական երկերն իբրեւ գրական գործեր ուսումնասիրելու եւ գրական տեսակներն իբրեւ իմացական հուներ՝ գրականութեան պատմագիրը ցուցադրում է այն կեանքի հոլովոյթը, որի արդիւնքն են գրական գործերը. փոխանակ նիշերը քննելու, որ իր բուն գործն է, նրանց նիշածն է քննում, որ ազգի պատմութեան է վերաբերում»։

Սփիւռքահայ գրականութեան մէջ նա չի տեսնում գրողի հայեացքի փոփոխութիւնը, որ համարում է նրա պայծառութեան գրաւականը, իսկ պայծառութիւնը, յայտարարում է Աղբալեանը, նշանակում է զատորոշում։ Ահա թէ ինչն է պակասում սփիւռքահայ գրողին՝ զատորոշումի ուժը, մի փոփոխութիւն, որ կօգնէր իրեն բերելու անծանօթ կեանքի «ցոլքը գրականութեան մէջ»։

Սփիւռքահայ գրականութեան մէջ ներհուն քննադատը տեսնում է միայն մեկուսի (հանրօրէն մեկուսի) ուժերի, տաղանդների, որոնց համարում է հանրային արժէքներ ստեղծող ոգիներ։ Այդ ոգիները լեզու են պահում, ազգային գաղափարներ, սակայն նրանք բնաշխարհի ենթահողից փրթած՝ միայն փոքրիկ եւ մտերիմ խմբակներ են կամ թէ այս ու այն կողմ ցրիւ անհատներ, որոնք համազգում են իրար, սակայն հայրենական չէ նրանց գրականութիւնը, ուրեմն ապագայ չունեն, այստեղ «ստեղծագործ հոգիները փշակալում են կամ չափազանց նրբանում»։

Ոգիներով կարելի է մի որոշ շրջան խանդավառուել. մէկի անունը Համաստեղ է, միւսինը՝ Շահնուր, երրորդինը՝ Ժագ Յակոբեան։ Վերջինիս «Մեղրալուսին» գրքի հետքերով, որ լոյս տեսաւ Գահիրէում 1943¬ին, գնահատութեան, ըստ էութեան, գրական նորագոյն սերնդի արժեւորման Աղբալեանի փորձն ընդհանրացման ուժ ունի իր ետին եւ տալիս է մի շարք բացատրութիւններ։ Նրա համար «նկուն օրերի ծնունդ» Սփիւռքի գրականութիւնը խճանկար է՝ ինքնամփոփ խմբակներ, ազդեցութեան շերտեր, «խամրած համազգային իդէալներ», գաղթօջախի լեզուական թոյլ բաբախ, շատ դէպքերում՝ լեզուի կորստեան հաշուին, միագիծ եւ ոչինչ չասող կարօտ, ստեղծած երկերը՝ ջերմոցային, իր բառով՝ «ջերմանոցային»։ Տխուր է ներկան, անստոյգ՝ վաղուայ օրը, - եզրակացնում է Աղբալեանը։

Հետաքրքիր է, որ դեռ Ժագ Յակոբեանի առթիւ ջերմ ասելիք ունի Նիկոլ Աղբալեանը, որին թւում է, թէ նրա նմանների «ներքին աշխարհի մէջ է ազգն ապրում իր վերելքն ու ցուցադրում իր կարողութիւնները (խօսքը Սփիւռքի մասին է)։ Նրանք են, որ ստեղծում են մշակոյթ եւ յարատեւում ազգի ոգեկան կերպարանքը»։ «Ժագ Յակոբեան մի նոր բողբոջ է մեր մշակոյթի բազմադարեան ծառի վրայ եւ ունի մեծարժէք կարողութիւններ այդ մշակոյթը գունազարդելու եւ նոր տարրերով հարստացնելու։ Նա մի նոր աչք է աշխարհի դիմաց եւ մի նոր հայ սիրտ, որ ներապրում է բնութիւնը։ Նա շարունակում է Մեծարենցի գիծը. նո՛յն կարգի ոգի, բայց ո՛չ նոյն»։

Աղբալեանի մտածողութեան մէջ ճեղքուածք կայ, որ հետեւանք է բեւեռներն իրար մօտեցնելու արհեստական ճիգի՝ մի կողմից հոռետեսութիւն Սփիւռքի գրականութեան պատմութեան լինելութեան ու առաւելապէս ապագայի հարցում, որ ոչ թէ տաղանդների բացակայութեան հետեւանք է, այլ ազգային ողբերգական տարագնայ վիճակի, այլ կերպ՝ մոզաիկայի, միւս կողմից՝ տաղանդի առկայծման առթած ոգեշնչման, խանդավառութեան այն դէպքում, երբ նոյն համակած զգացումը մերժում էր իր ընկերոջ՝ Լեւոն Շանթի կամ նորերից՝ Համաստեղի պարագային։

Մի նկատառում եւս. Ն. Աղբալեանը բարձր է գնահատում քերթողի նկարչական տեսողութիւնը՝ «զգայութեանց նկարիչ», այսինքն՝ պատկերային համակարգի զօրութիւնը նախընտրելի է գաղափարների անգամ բացակայութեան դիմաց, երբ զգում ես եւ ոչ թէ մտածում։ Ասել է թէ՝ գեղագէտ Աղբալեանի ոգեւորութեան ակունքնէ սա՝ «Գրական քննադատ պէտք է լաւ ծանօթ ըլլայ նաեւ նկարչութեան, երաժշտութեան եւ արուեստի միւս ճիւղերուն»։ Գրական քննադատը արուեստագէտի մրցակիցն է։

Աղբալեանի յարաբերական լռութիւնը Համաստեղի 20¬ական թթ. ստեղծագործական արժէքներին կարելի է բացատրել Կարօտի գրական ուղղութեան հանդէպ քննադատի կայունացած վերաբերումով։ Այն նրա աչքում փակուղի էր մատնանշում, եւ հակառակ խոր ապրուածութեան իր գիտակից ըմբռնումի, ինչի մասին Նիկոլը չէր վարանում արտայայտել արձակագրի հետ նաեւ նամակներում, Համաստեղի ստեղծագործութիւնը առանձնապէս չէր համարում գրական վերելք։

Ի մասնաւորի՝ «Տոմար մաքիական»ը ազգային զգայութիւնների մէջ ընդհանուր աւանդոյթի տրամադրութիւնն էր բերում, իսկ այդ դրոշմն ունէր եւ հերթական անգամ բացայայտում էր Աղբալեանի խոր յուսախաբութիւնը, թէեւ դա դիտում էր արուեստի մէջ Համաստեղ հայի ներկայութեան արդիւնք. «Հիասթափութեան մի ծնունդ է այս գործը ... Ժամանակը նպաստաւոր, հայկական յուսախաբութիւն՝ թոհ ու բոհ, զոհ, ճիգ ու աւեր ... Ցաւի պրկումը - կատակերգութեան է վերածած։ Բայց հա՜յ մարդ է Համաստեղ, ինք եւս ապրած եւ տառապած, ուստի սրբազան կատակերգութիւնը, բայց մաքիական է տօմարը։ Յարգանք ցնորքին՝ տառապած սրտից։ Յուսահատութիւնը մղած է յուսահատութեան, հիասթափութիւնը - արժեզրկում ամէն վերին ձգտումի, խաղ է միայն, հոլովոյթի մի դրուագ, լոկ զուռնի ձայնն է իրական։

Ոչ թէ իր միտքն է, այլ բնազդն է զօրաւոր, եթէ նիւթին իշխել կարենար եւ յղացքը հասուննար, կարող էր դառնալ մի գլուխգործոց։ Այսօր նա մի ուշագրաւ երկ է միայն»։

Եկէք չշտապենք խիստ գնահատութեան տողերի տակ՝ «Յարգա՜նք ցնորքին» հեգ-նանք որոնելու։ Չկայ, ցաւի համազգացութեան մէջ Աղբալեանն իրաւացիօրէն ընդգծում է մարդկային նախապայմանը նիւթի մէջ՝ Քանի՜ քանի տառապած սրտից հայ տաղանդաւոր գրողներ են դիմել ցնորքին՝ գեղարուեստականի ակնկալութեամբ։ Արդի՞ւնքը՝ ձախողում։ Մեր կարծիքով, եթէ ժամանակին կամ յապաղումով նա չի դիմել Համաստեղի նշանաւոր երկու ժողովածուներին, կը նշանակի իրեն դեռ 20-ական թթ.-ից ուղեկցել է գրական նիւթից բնազդի գերակայութեան բարդոյթը, մի զգացողութիւն, որը չի լքել նաեւ Շահան Շահնուրին։ Նա մնում է այն կարծիքին, որ շնորհալի Համաստեղի ստեղծագործական վրէպը ցաւը ներսից բացելու եղանակն է։

Ճիշդ հարցադրում՝ սակայն գեղարուեստական տարրի նկատելի անտեսումով։ Բայց դա ինքն է՝ Նիկոլ Աղբալեանը, որ Աւետիս Ահարոնեանի նման գաղութահայ գրականութիւնը համարում էր ջրի քամք, իսկ Սփիւռքի մէջ ի յայտ եկած գրական բարձրարժէք երկերը՝ սոսկ գրական տաղանդի վկայութեան ցոլք։

Աղբալեանական նման երկուութիւնը, յուսալքութեան եւ խանդավառութեան զուգակից ծայրաթեւերը բացատրելու ճանապարհին կարելի դիմել իր մտերմագոյն ընկերոջ գրական վաստակի արժեւորման փորձին, որ կարգախօսի ուժգնութիւն ունի. «Լ. Շանթի գրականութեան ընթերցումը երիտասարդութեան համար հիասթափեցնող է։ Բայց եւ այնպէս մեր երիտասարդութիւնը պէտք է անցնի նրա միջից»։
Սփիւռքի գրականութեան պատմութեան մէջ Նիկոլ Աղբալեանի ներթաքոյց համակարգը բացայայտելու, մեկնակետը թիրախին մօտեցնելու համար մենք պարտաւոր ենք անցնելու գրական քննադատի մտածողութեան բովով։ Այդպէս մենք մօտենում ենք ճշմարտութեան բանաձեւերին։

Սուրէն Դանիէլեան
25-26 Նոյեմբեր, 2005